تعالی فرهنگ و رفتار سازمانی
مقدمه
فرهنگ سازمانی مجموعهای از باورها، ارزشها، هنجارها و رفتارهای مشترک میان اعضای سازمان است که نحوه کار و تعامل آنها را شکل میدهد. به تعبیر ادگار شاین، فرهنگ سازمانی در سه سطح تجلی مییابد: ۱) مصنوعات و نمادهای قابل مشاهده (مانند آداب، تشریفات، چیدمان فیزیکی و …)، ۲) ارزشهای اعلامشده (بیانیه ماموریت، اصول اخلاقی رسمی و …) و ۳) مفروضات بنیادین نانوشته که عمیقاً بر رفتارها اثر دارند. رفتار سازمانی نیز به مطالعه و کاربرد دانش مربوط به نحوه برخورد افراد و گروهها در سازمان و تأثیر ساختارها و سیستمها بر رفتار کارکنان میپردازد. به طور خلاصه، رفتارهای مشاهدهشده کارکنان و مدیران، تحت تاثیر فرهنگ حاکم بر سازمان شکل میگیرد.
تحقیقات دانشگاهی و تجربیات مدیریتی گواه آن است که فرهنگ مناسب میتواند منجر به افزایش تعهد کارکنان، بهبود عملکرد مالی، نوآوری بیشتر و کاهش ترک خدمت شود. در سازمانهای صنعتی، تولیدی و خدماتی، فرهنگ سازمانی مطلوب و پایبندی به ارزشهای بنیادین میتواند مزیتی رقابتی و عامل بقای کسبوکار باشد. فرهنگ میتواند سلاح رقابتی قدرتمند باشد؛ اگر درست مدیریت شود، مثل «باد موافق» کشتی تحول را جلو میبرد؛ اگر نه، مثل باد مخالف حرکت را بسیار سخت میکند. بنابراین فرهنگ سازمانی نیازمند هدایت و مدیریت است؛ فرهنگ سازمانی به صورت خود به خود و رها شده، رشد مطلوب نمی کند؛ بلکه با برنامهریزی و پیوستگی در مداخلات سازمانی و مدیریتی، فرهنگ سازمانی، تعالی می یابد و سازمان در مسیر رشد پایدار حرکت می نماید که این امر مستلزم داشتن مدلی مناسب برای تعالی و تحول سازمانی می باشد. قبل از ارایه مدل مناسب تعالی فرهنگ سازمانی به بررسی مفهوم و تعریف تعالی فرهنگ سازمانی پرداخته می شود:
تعریف تعالی فرهنگ سازمانی
تعالی فرهنگ سازمانی یک نظام مدیریتی پیشرفته، دادهمحور و تحولآفرین است که طی آن سازمان با سنجش مستمر، بهبود هدفمند و نهادینهسازی رفتارهای مطلوب، به سطحی از انسجام فرهنگی، بلوغ رفتاری و عملکرد پایدار دست مییابد که فرهنگ را به یک مزیت رقابتی بلندمدت و غیرقابلتقلید تبدیل میکند. بنابراین می توان گفت که تعالی فرهنگ سازمانی یعنی:
- درک عمیق از وضعیت موجود فرهنگ
- مداخله نظاممند برای تغییر رفتارها، فرآیندها، ساختارها و روایتها
- تبدیل ارزشها به رفتارهای تکرارشونده، ناخودآگاه و پایدار
- ایجاد همراستایی بین فرهنگ، راهبرد، رهبری و عملیات
- تضمین پایداری نتایج سازمانی حتی در دوران بحران، تغییر مدیریت یا نوسانات محیطی
مدل مناسب تعالی فرهنگ و رفتار سازمانی
مدل تعالی فرهنگ و رفتار سازمانی، یک چارچوب یکپارچه و کاربردی است که بر پایه بهترین مدلهای جهانی و تجربیات بومی مولف (دکتر نبی اله دهقان) طراحی شده و در برخی از صنایع بزرگ کشور نیز پیاده سازی گردیده است؛ این مدل شامل شش مداخله تحولساز و سه دسته نتیجه کلیدی است:
الف) مداخلات ششگانه ؛ این مداخلات مانند «موتورهای تغییر» عمل میکنند و شامل شش متغیر می باشد:
- رهبری و راهبرد که در برگیرنده رهبری الگوساز، تصمیمگیری ارزشمحور، همراستایی استراتژی با فرهنگ و … می باشد.
- ساختار و فرآیند که شامل طراحی ساختارها، مقررات و فرآیندهایی که رفتارهای مطلوب را تقویت میکنند، می باشد.
- منابع و سرمایه انسانی در برگیرنده جذب، آموزش، توسعه، ارزیابی عملکرد و جانشینپروری در خدمت فرهنگ مطلوب می باشد.
- انگیزشی و تقویتی شامل پاداشها، تقدیرها، نظامهای انگیزشی و بازخورد که فرهنگ را تثبیت میکنند، می باشد.
- ارتباطی، یادگیری و دانشی شامل روایتگری، شفافیت، مستندسازی، جلسات گفتگو و یادگیری سازمانی می باشد.
- فناوری، زیرساختی و محیطی در برگیرنده ابزارها، محیط کار و فناوریهای پشتیبان فرهنگ و رفتار مطلوب می باشد.
ب) نتایج سهگانه:
این نتایج نشان میدهند که مداخلات چه اثری بر سازمان گذاشته و چه دستاوردهایی خلق کرده اند:
- نتایج فرهنگی یعنی درونیسازی ارزشها، انسجام فرهنگی، اعتماد سازمانی و …
- نتایج رفتاری یعنی رفتارهای حرفهای، همکاری، مسئولیتپذیری، ایمنی، کیفیت و …
- نتایج سازمانی یعنی بهرهوری، رضایت مشتری، عملکرد مالی، نوآوری، پایداری و…
جمعبندی
تعالی فرهنگ و رفتار سازمانی مسیری «بلندمدت، مبتنی بر داده و تجربهمحور» است که سازمان را از سطح انجام وظیفه به سطح خلق ارزش پایدار میرساند. مدل تعالی، نه یک پروژه، بلکه یک نظام مدیریتی است که به کمک مداخلات ششگانه و ارزیابی نتایج سهگانه، فرهنگ را از «شعار» به «سرمایه راهبردی» تبدیل میکند؛ سرمایهای که در جهان امروز بزرگترین مزیت رقابتی شرکتهاست. به تعبیری، تعالی فرهنگ سازمانی فرایندی پویا و تکاملی است که طی آن سازمان با بهرهگیری از رهبری ارزشمحور، سازوکارهای رفتاری، ساختارهای تقویتکننده، نظامهای منابع انسانی، روایتگری فرهنگی و زیرساختهای فناورانه، فرهنگ را از سطح نمادین به سطح عملگرایانه منتقل کرده و آن را در لایههای فردی، گروهی و سازمانی نهادینه میکند؛ بهگونهای که رفتارهای مطلوب، قابل مشاهده، قابل تکرار، قابل سنجش و قابل پیشبینی شوند.
دکتر نبی اله دهقان- استاد دانشگاه صنعتی مالک اشتر و مشاور فرهنگ سازمانی
